Tarnowski Jan Józef (1826–1898), ziemianin, hodowca koni, poseł na sejm Krajowy we Lwowie i do Rady Państwa w Wiedniu.
Ur. 6 XII w Chorzelowie pod Mielcem, był wnukiem Jana Jacka (1729–1807, zob.), synem Michała (1782 lub 1783–1831), od r. 1805 dziedzica Dzikowa (obecnie część Tarnobrzega), a od r. 1813 właściciela Chorzelowa, majora 16. p. ułanów Ks. Warsz., oraz Elżbiety z Wysockich (1799 lub 1801–1869). Miał siostry Marię (1828–1854), zamężną za Ludwikiem Dominikiem Szawłowskim (Szawłoskim) (1825–1905), i Rozalię Elżbietę (ur. i zm. 1830). Był bratankiem Jana Feliksa Tarnowskiego (1777 lub 1789–1842, zob.) i Marianny Tarnowskiej, po mężu Scipio del Campo, synowej Ignacego Scipio (zob.).
T. ukończył naukę prawdopodobnie na poziomie gimnazjalnym. W r. 1850 został członkiem Rady Nadzorczej Tow. Wzajemnych Ubezpieczeń w Krakowie (działał w niej do r. 1854, a następnie w l. 1861–7). Początkowo gospodarował w rodzinnym Chorzelowie, gdzie założył pierwszą w Galicji stadninę koni pełnej krwi angielskiej. Od początku l. pięćdziesiątych skupywał na jarmarkach, zwłaszcza w Ułaszkowcach, konie na potrzeby gospodarstwa rolnego oraz stajni wierzchowej i wyjazdowej. Nabywał też konie od ziemian, m.in. od Antoniego Mysłowskiego, Władysława Dzieduszyckiego i Augusta Sułkowskiego. W r. akad. 1856/7 pełnił obowiązki opiekuna brata żony, Stanisława Kostki Tarnowskiego (1837–1917, zob.), w czasie jego studiów na UJ. Od r. 1862 należał do Grona Krakowskiego, a następnie do Komitetu Obywatelskiego (frakcja «białych»). W Chorzelowie stworzył jeden z najsilniejszych w Galicji ośrodków wspierania powstania styczniowego. W marcu, kwietniu i czerwcu 1863 jego majątek stanowił bazę organizacyjną dla formujących się oddziałów Andrzeja Łopockiego (T. opłacił większość kosztów związanych z ich wyposażeniem), a przez pewien czas mieścił się tam sztab gen. Zygmunta Jordana. Współpracował z bratem żony, Janem Dzierżysławem Tarnowskim (1835–1894, zob.), którego Romuald Traugutt powołał w listopadzie t.r. na naczelnika Wydz. Broni, Amunicji i Efektów w Wydz. Rządu Narodowego w Galicji. T., zagrożony aresztowaniem, wyjechał w Poznańskie (prawdopodobnie zatrzymał się u Dzieduszyckich), a następnie do Wielkiej Brytanii, gdzie zapoznawał się z tajnikami hodowli koni pełnej krwi.
Przed r. 1866 wrócił T. do Chorzelowa. Dn. 16 I 1867 stanął w Mielcu na czele komitetu wyborczego do Sejmu Krajowego; dzięki głosom chłopów obrany został t.r. posłem na Sejm Krajowy z okręgu wyborczego Mielec–Zassów. Objął wówczas także funkcję prezesa Rady Powiatowej w Mielcu (pełnił ją do r. 1871). W r. 1868 został członkiem Tow. Historyczno-Literackiego w Paryżu. Identyfikowany był ze środowiskiem konserwatystów krakowskich; w r. 1869 posłowie IV kurii (z okręgów: Jasło, Rzeszów, Łańcut, Tarnów, Dąbrowa Tarnowska, Leżajsk, Dębica, Tyczyn, Ropczyce, Mielec) obrali go delegatem do Izby Poselskiej Rady Państwa w Wiedniu. Na dwa miesiące przed końcem kadencji, w marcu 1870, złożył mandat (jego miejsce zajął Maciej Włodek), a w r. 1871 nie zgodził się na kandydowanie. Natomiast w r. 1870 został ponownie wybrany na posła do Sejmu Krajowego i funkcję tę pełnił do r. 1876 (mandat poselski z tego okręgu przejął po nim Mieczysław Rey). W r. 1873 w wyborach bezpośrednich w okręgu Ropczyce–Mielec–Tarnobrzeg wygrał wybory do Rady Państwa. T. nie miał jednak ambicji politycznych, zajmował się głównie gospodarowaniem majątkiem i prowadzeniem hodowli. W Chorzelowie rozwinął stadninę koni pełnej krwi, a niektóre z nich posyłał na wyścigi do Lwowa (1866, 1871) i Krakowa (1872). Dn. 30 I 1872 zawarł spółkę z Oktawianem Ormowskim z Połowiec w pow. czortkowskim dla hodowli koni wyścigowych. Najsłynniejszym koniem ze stajni T-ego był ogier «Przedświt», jeden z najlepszych koni wyścigowych w Europie, którego utrwalił na swoich obrazach Juliusz Kossak. Od r. 1875 ogier ten uczestniczył w 29 wyścigach w Austrii, Niemczech, na Węgrzech i w Rosji, zwyciężając w 23, m.in. w r. 1875 w Preszburgu (Bratysławie) i Wiedniu, a w r. 1876 w Baden-Baden; «Przedświt», którego T. sprzedał w r. 1876, został założycielem dużego rodu, a z czasem rasy «Przedświtów». Chociaż żaden inny koń T-ego nie odniósł sukcesu, to jego stadnina odegrała dużą rolę w galicyjskiej hodowli w 2. poł. XIX w.
T. w r. 1877 złożył mandat posła do Rady Państwa przed końcem kadencji. Mając jednak duże poparcie wśród ziemian i chłopów, kandydował ponownie w r. 1879 w okręgu Ropczyce–Mielec–Tarnobrzeg i wygrał w wyborach bezpośrednich do Rady Państwa; funkcję posła pełnił do r. 1885. Członkiem Rady Powiatowej w Mielcu był do r. 1891. Zmarł 11 IV 1898 w Chorzelowie, został pochowany w tamtejszym kościele paraf. p. wezw. Wszystkich Świętych, w krypcie pod prezbiterium; w r. 1932 prochy T-ego i jego żony zostały przeniesione do nowego kościoła tamże.
W zawartym 1 I 1853 w Dzikowie małżeństwie z Karoliną z Tarnowskich (1832–1888), wnuczką Jana Feliksa Tarnowskiego (1777 lub 1779–1842, zob.) i Walerii ze Stroynowskich (zob. Tarnowska Waleria), córką Jana Bogdana i Gabrieli z Małachowskich, siostrą Walerii, zamężnej za Franciszkiem Mycielskim (zob.), miał T. synów: Jana Bogdana (1853–1914), absolwenta Wydz. Filozoficznego UJ, dziedzica Chorzelowa, marszałka mieleckiej Rady Powiatowej, Krzysztofa (1856–1864), Karola (1859 lub 1860–1863), Stanisława (1861–1917), żonatego z Marią z Iwanowskich (1861–1927), Szczepana (Stefana) (1862–1940), absolwenta Wydz. Prawa UJ, żonatego z Jadwigą Marią z Dembowskich (1865–1934), i Juliusza (1868–1932) oraz córki: Marię (1854–1921), Teresę (ur. i zm. 1858), Zofię (1866–1954) i Różę (1876–1882). Wnukami T-ego byli Antoni Bogdan (1905–1985, zob.) i Karol Hilary (zob.) Tarnowscy.
Borkowski, Almanach, s. 939; Corpus studiosorum Universitatis Iagellonicae 1850/51–1917/18, Kr. 2015; Encyklopedia Mielca; Żychliński, VI 374–5; – Borowski J. Skarbek, Juliusz Kossak, Kr. 1900 s. 22; Brzeziński M., Tarnowscy z Chorzelowa i Malinia, „Biul. Wyd. przez Zw. Rodu Tarnowskich” 2004 nr 8 s. 21; Buszko J., Polacy w parlamencie wiedeńskim 1848–1918, W. 1996; Grodziski, Sejm Krajowy, II 159, 167; Leniek, Książka pamiątkowa Gimn. św. Anny, s. 263; Pezda J., Tarnowski Michał, „Roczn. Mielecki” t. 2: 1999 s. 16–17; Pijaj S., Posłowie z regionu mieleckiego do Sejmu Krajowego we Lwowie i wiedeńskiej Rady Państwa. Ludzie i stronnictwa, w: Dzieje lokalne pośród wydarzeń i procesów historycznych, Mielec 2007 (fot.); Pruski W., Dzieje wyścigów hodowli koni pełnej krwi w Polsce, W. 1970 s. 112–15; tenże, Hodowla zwierząt gospodarskich w Galicji w latach 1772–1918, W. 1975 I, II; tenże, Ważniejsze prądy krwi w polskiej hodowli koni, „Roczniki Nauk Roln.”, s. D, t. 68: 1953 s. 200–22; Skrzypczak J., Dary dzieł sztuki dla chorzelowskiego kościoła, „Roczn. Mielecki” t. 2: 1999 s. 205; Zdański F., Przedświt i Przedświty, „Jeździec i Hodowca” 1934 nr 16; – Chłędowski K., Pamiętniki, Kr. 1957 I; [Koźmian S.], Reprezentacja kraju naszego w Radzie Państwa 1879 r., Kr. 1879 s. 175–6, 178; Popiel P., Stado koni pełnej krwi w Chorzelowie, „Jeździec i Hodowca” 1928 nr 46; Prendowska J., Moje wspomnienia, Kr. 1962; Tarnowski S., Domowa kronika dzikowska, Oprac. G. Nieć, Kr.–Rudnik 2010 (fot.); Zapomniane wspomnienia, Oprac. E. Kozłowski, W. 1981; – „Czas” 1898 nr 84 (wspomnienie pośmiertne); „Goniec Teatr.” 1877 nr 17 s. 134; „Kur. Kolejowy i Asekuracyjny” 1911 nr 11; „Rolnik” 1928 nr 44; – Arch. Narod. w Kr., Oddz. na Wawelu: Arch. Chorzelowskie Tarnowskich, nr 29/638/0; B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 1205.
Elżbieta Orman